Öfke duygusu ile kontrol kaybını ayırmak
Öfkelenmek çocuğun kötü olduğu anlamına gelmez. Asıl değerlendirilmesi gereken; kızdığında ne yaptığı, davranışın ne kadar sürdüğü ve sonrasında nasıl toparlandığıdır. Oyunun bitmesine ağlayan okul öncesi bir çocukla, okulda eşyalara zarar veren bir ergen aynı gelişimsel beklentiyle ele alınamaz. Tek bir olay üzerinden tanı koymak yerine örüntüyü anlamak gerekir.
Yaşa ve duruma göre hangi sorular sorulur?
Küçük çocuklarda bekleme, paylaşma ve isteğini söze dökme becerileri henüz gelişmektedir. Okul çağında tekrarlayan ağır taşkınlıklar daha ayrıntılı incelenir. Olaylar yalnızca eve dönüşte mi, zor ödevlerde mi, yoksa pek çok ortamda mı yaşanıyor? Açlık, yorgunluk, ağrı, gürültü veya anlaşılmama hissi aynı davranışa farklı biçimlerde katkı sağlayabilir.
Olay günlüğü nasıl tutulur?
Kısa bir notta olaydan hemen önce ne olduğu, görülen davranış, yetişkinin verdiği karşılık ve toparlanma biçimi bulunabilir. Örneğin, kardeşi oyuncağı aldığında bağırmak ile yönergeyi anlamadığı matematik ödevinde ağlamak ayrı satırlarda kaydedilir. Çocuğun sakin kalabildiği benzer durumları da eklemek, yalnızca sorunları sıralayan bir dosya yerine işe yarayan koşulları gösterir.
Görüşmede ne değerlendirilir?
Uyku, gelişim, dil ve iletişim, okul yaşantısı, kaygılar ve ailedeki değişiklikler birlikte konuşulur. Çocuğun kendi anlatımı önemlidir; yetişkinin saygısızlık olarak gördüğü olay çocuk açısından korku veya bunalmayla ilişkili olabilir. Gerekli görülürse öğretmen bilgisi ve yaşa uygun ölçekler kullanılır. Öfke için herkese uygulanması gereken tek bir test yoktur.
Aile hangi örnekleri getirebilir?
Bir haftanın olaylarını saymak kadar, olayın başlangıcını ve bitişini anlatmak da yararlıdır. Çocuk önceden haber verildiğinde geçişi yapabiliyor mu? Yardım istediğinde erişebildiği bir yetişkin var mı? Bu sorular görüşmeyi suçlu aramaktan uzaklaştırır. Kardeşlerin güvenliği, ailede tükenmişlik ve okuldan gelen gözlemler de planın parçasıdır; bunlar ebeveynin başarısız olduğu anlamına gelmez.
Bir olayı tanı koymadan incelemek
Örnek olarak, çocuk oyun bitince bağırıyor ve kardeşine vuruyorsa yalnızca öfke nöbeti sayısını yazmak yeterli değildir. Oyunun ne zaman biteceğini bilip bilmediği, kardeşinin olaya nasıl dahil olduğu ve yetişkinin ilk tepkisi de konuşulabilir. Benzer bir gün önceden haber verildiğinde ne olduğu karşılaştırılır. Bu temsili örnek bir hastaya ait değildir ve belirli bir nedeni kanıtlamaz. Aile için yararı, görüşmeye daha açıklayıcı bilgi götürmektir. Notlar çocuğun hatalarını tekrar tekrar önüne koymak için kullanılmaz; sakin kalabildiği bir geçiş de aynı dikkatle kaydedilir.
Ne zaman gecikmeden destek alınmalı?
Tekrarlayan taşkınlıklar arkadaşlıkları, öğrenmeyi veya aile yaşamını bozuyorsa değerlendirme düşünülmelidir. Yaralanma tehlikesi, kendine ya da başkasına zarar verme davranışı varsa önce güvenlik sağlanmalı ve acil sağlık desteği alınmalıdır. Evde gözlem tutmak, belirgin risk varken beklemek için gerekçe değildir. Değerlendirme sonrasında destek, davranışın altında yatan gereksinime göre belirlenir.
Değerlendirme sürecinin genel çerçevesi için çocuk ve ergen psikiyatristi rehberini inceleyebilirsiniz.