Sorumluluk tek bir özellik değildir
Odasını toplamak, çantasını hazırlamak ve bir projeyi zamanında teslim etmek farklı beceriler gerektirir. Çocuk bazılarını yaparken diğerlerinde zorlanabilir. Sorumluluk almıyor ifadesi bu farkları görünmez kılabilir. Önce hangi görevin yapılmadığı ve o görevin kaç adımdan oluştuğu tanımlanmalıdır. Ailenin beklentisi ile çocuğun mevcut becerisi arasındaki fark, desteğin başlangıç noktasını gösterir.
Yaşa uygunluk nasıl düşünülür?
Daha küçük çocuklar kısa ve somut görevlerde yetişkin eşliğine ihtiyaç duyabilir. Ergenlerde daha fazla bağımsızlık beklenirken yoğun okul programı, yorgunluk ve planlama güçlükleri de hesaba katılır. Yabancı kaynaklardaki yaş listeleri kesin başarı ölçütleri değildir. Çocuğun gelişimi, güvenliği ve evin koşulları değerlendirilmelidir; yaşıtının yaptığı her işi aynı düzeyde yapması beklenemez.
Görevi bilmek ile başlatmak
Çocuk yapılacak işi söyleyebilir ama zamanı geldiğinde başlayamayabilir. Bu durum her zaman umursamazlık anlamına gelmez. Hatırlama, sıraya koyma, malzemeye ulaşma ve dikkatini başka etkinlikten ayırma ayrı aşamalardır. Örneğin çantayı hazırlama görevinde ertesi günün programını bulamamak başlangıcı geciktirebilir. Yalnızca sonuca bakmak yerine eksik aşamayı anlamak daha açıklayıcıdır.
Ailenin yardım biçimi de incelenir
Bazı ailelerde işi yetişkin hep devralır; bazılarında görev ilk kez verildiğinde kusursuz sonuç beklenir. Bu iki uç arasında öğrenme fırsatı daralabilir. Ailenin bunu fark etmesi suçluluk duymasını gerektirmez. Zaman baskısı, kardeşlerin ihtiyaçları ve bakım yükü günlük kararları etkiler. Görüşmede bu koşulları konuşmak gerçekçi bir plan kurulmasını sağlar.
Örnek gözlem nasıl yapılır?
Bir görev seçip çocuğun neyi yardımsız yaptığını not edebilirsiniz. Masaya tabak koyuyor fakat diğer malzemeleri unutuyorsa bütün görevi yapamıyor değildir. Talimatı tekrar etmesi, görsel hatırlatıcı kullanması veya malzemelerin yerinin değişmesi sonucu etkileyebilir. Aynı becerinin okulda nasıl göründüğü de sorulabilir. Bunlar tanı testi değil, destek gereksinimini tarif eden günlük gözlemlerdir.
Beceriyi küçük adımlara ayırmak
Temsili bir örnekte çocuğa odanı topla denildiğinde nereden başlayacağını bilemeyebilir. Aynı görev oyuncakları kutuya koymak, kitapları rafa yerleştirmek ve çamaşırları sepete atmak olarak ayrılabilir. Çocuk ilk adımı yapabiliyor, sonrakileri unutuyorsa bütün görevi reddettiği sonucu çıkarılmaz. Aile hangi adımın öğrenildiğini ve hangisine hatırlatma gerektiğini konuşur. Daha büyük çocukta da benzer bir mantık okul projesi için kullanılabilir. Önemli olan ev işini bir kişilik testine dönüştürmemek, becerinin hangi koşulda ortaya çıktığını anlamak ve gerektiğinde yardımın biçimini değiştirmektir.
Ne zaman daha geniş değerlendirme gerekir?
Unutkanlık ve başlatma güçlüğü pek çok alanda sürüyor, öğrenmeyi veya öz bakımını etkiliyorsa dikkat, gelişim ve duygusal durum birlikte ele alınabilir. Yakın zamanda belirgin bir gerileme varsa stres ve sağlık koşulları da konuşulur. Amaç daha itaatkâr bir çocuk oluşturmak değildir; çocuğun beceri kazanmasını ve yardım gereksiniminin zamanla uygun biçimde azalmasını desteklemektir.
Değerlendirme sürecinin genel çerçevesi için çocuk ve ergen psikiyatristi rehberini inceleyebilirsiniz.