Yaramazlık neyi tarif ediyor?
Yaramaz sözcüğü bazen hareketliliği, bazen kurala uymamayı, bazen de tehlikeli davranışı anlatır. Farklı durumlar tek sözcükte toplandığında çözüm de belirsizleşir. Önce hangi davranışın değişmesi gerektiği tarif edilmelidir. Örneğin misafirlikte dolaşmak, kardeşinin eşyasını almak ve yola kontrolsüz çıkmak aynı biçimde ele alınmaz; güvenlik ve gelişimsel beklenti ayrı değerlendirilir.
Çocuğun yaşını hesaba katmak
Küçük çocuklar dürtülerini durdurma, sıra bekleme ve kuralları hatırlama konusunda yetişkin yardımına ihtiyaç duyabilir. Okul çağında da yeni ortam ve artan görevler becerileri zorlayabilir. Yaşa uygun açıklama, sınır ve prova gerekir. Bir çocuğun bazı kurallara uyabilmesi bütün kuralları her koşulda sürdürebileceği anlamına gelmez. Yorgunluk ve ortamın beklentileri davranışı değiştirebilir.
Neden ve işlev sorusu
Davranıştan önce ne olduğu ve sonrasında ne değiştiği incelenebilir. Çocuk anlamadığı işi bırakmak, yetişkine ulaşmak veya hareket etmek için farklı yollar kullanıyor olabilir. Bu olasılıklar davranışı haklı çıkarmak değil, işe yarayacak desteği seçmek içindir. Zarar veren davranışa sınır konurken aynı ihtiyacı daha güvenli biçimde ifade edebileceği bir yol da öğretilmelidir.
Her itiraz bozukluk değildir
Çocukların zaman zaman tartışması veya kuralları sınaması gelişimde görülebilir. Güçlüğün sürekliliği, yaşa göre belirginliği ve aile-okul yaşamına etkisi önemlidir. Karşıt olma karşı gelme bozukluğu gibi tanılar internetten davranış sayarak konulmaz. Dikkat, öğrenme, kaygı, iletişim ve çevresel stresler birlikte incelenir; yalnızca ebeveynin tutumuyla veya çocuğun karakteriyle açıklama yapılmaz.
Güçlü anları da kaydedin
Aile yalnızca sorunların olduğu bir liste yerine çocuğun iş birliği yapabildiği anları da düşünebilir. Daha kısa yönerge, önceden haber verme veya bir yetişkinin yakınlığı fark yaratıyor mu? Kendi seçtiği etkinlikte kuralları nasıl takip ediyor? Bu sorular çocuğun neleri yapabildiğini gösterir. Amaç kusur bulmak değil, destekleyici koşulları daha tutarlı hâle getirmektir.
Davranışı daha açık adlandırmak
Temsili olarak aile yaramazlık yerine, misafirlikte konuşmaları bölüyor ve başkasının eşyasını izin almadan alıyor diyebilir. Bu iki davranışın aynı anda veya aynı nedenle ortaya çıkması şart değildir. İlki bekleme, ikincisi izin isteme becerisi üzerinden ayrı ele alınabilir. Çocuğun hangi ortamda daha rahat olduğu ve yetişkinin önceden nasıl hazırlık yaptığı da konuşulur. Daha açık tanım, hem sınırın hem öğretilecek alternatifin anlaşılmasını sağlar. Bu örnek çocuğu bir davranış listesine indirgemek için değil, kişiliği yerine değiştirilebilir ve desteklenebilir adımları konuşmak için kullanılabilir.
Değerlendirme ne zaman yararlı olur?
Davranışlar ilişkileri, öğrenmeyi veya güvenliği tekrarlayan biçimde etkiliyorsa uzman görüşü düşünülebilir. Çocuk okuldan dışlanıyor veya kendisini kötü biri gibi görmeye başlıyorsa desteğin duygusal boyutu da önem kazanır. Tanısal değerlendirme bir ceza değildir. Çocuğun, ailenin ve okulun ihtiyaçlarını anlamaya yarar; uygulanacak yaklaşım da bu değerlendirmeye göre belirlenir.
Değerlendirme sürecinin genel çerçevesi için çocuk ve ergen psikiyatristi rehberini inceleyebilirsiniz.